Baso ilun batean

Testu batean barneratzen naiz baso ilun batean sartuko banintz bezala, linterna eskuan, zer aurkituko dudan jakin gabe. Sorkuntza prozesua beti da deskubrimendu bat niretzat.

Liburuak idazteko modu asko daude. Idatzi daiteke, adibidez, burua erantzunez beteta. Horrela idazten duten idazleek lehen lerroa idatzi baino lehen argi izaten dute zer esan nahi duten, nola esango duten, idazlanaren gidoia prest izaten dute… Guzti hori dutenean, hasten dira idazten; edo guzti hori izan arte, ezin dute idatzi. Idatzi daiteke, bestalde, burua galderaz beteta. Horrela idazten dutenek sorkuntza prozesuan bertan bilatzen dituzte erantzunak.

Bigarren taldekoa naiz ni. Liburu bat idazten hastea niretzat ilun dagoen espazio batean sartzea da. Orain arte idatzi ditudan nobeletan, ipuinetan…ez dut inoiz oso argi izan hasieratik zer kontatu nahi nuen. (Aurretik zer esan nahi dudan jakinez gero, zertarako idatzi liburu bat? galdera buruan baneuka bezala). Intuizio moduko bati jarraitu diot beti, esku artean gidoi baten ordez irudi bat edo jakinmin handi bat izan ditut.

Rafael Chirbesen aipua da: “Jeneralean, itsu-itsuan idazten da. Nire liburuetako batean ere ez dut jakin oso argi zertaz idazten ari nintzen idatzi bitartean, ia bukatu arte. Idaztea tunel ilun baten barrena zulo bat egiten joatea da. Gauzak esan ahala ezagutzen dut esan behar dudana”. Beste hau Paul Austerrena: “Nire liburu guztiak dira zailak idazten. Mantso eta minez idazten dut. Eta ez naiz egitura batetik abiatzen. Liburuak berak aurkitzen nau ni. Irudi bat sortzen da nire buruan eta poliki-poliki inguratu egiten nau, eta ez dut beste erremediorik hura besarkatu baino”.

Irudi bat. Horixe bera izaten dut nik askotan, besterik ez, nobela bat edo ipuin bat idatzi baino lehen. “Amaren eskuak” nobela idazten hasi nintzenean, adibidez, hasieran irudi hau baino ez nuen: Amaren eskua izararen gainean, eta alaba esku haiei begira, zain, zainek zeharkatutako esku haiek zerbait esango diotela espero balu bezala. Horra hor nobela idazten hasi nintzenean neukan material bakarra. Noski, nire barnean bazeuden nik oraindik ezagutzen ez nituen esanahi asko, idazketa prozesuak berak askatu zituenak. Eta “Musika airean” nobela idazten hasi nintzenean ere, irudi bat nuen bakarrik, eta buruan nuen irudi hura deskribatzen hasi zen sorkuntza prozesua: Leihotik begira zegoen adineko emakume bat, etxean, bere bakardadean. “Aitaren etxea” nire azken nobela idazten hasi nintzenean ere, irudi batek inguratu ninduen: gizon bat, kafetera elektriko bati begira, sukalde berrian tresna hura elementu zaharkitua dela pentsatuz; haren tanta-jario geldoari begira, bera ere sustantzia galtzen ari dela sentituz.  Irudi bat agertzen zait, izebergaren punta balitz bezala, eta sorkuntza prozesuan bilatzen dut ur azpian dagoena.

“Nobelak soilik deskriba dezakeena deskubritzen saiatzea da nobelaren eginkizun bakarra ”. Herman Broch idazleak esana da. Eta iruditzen zait ondo laburbiltzen duela ideia bat: emaitza batzuk sorkuntza prozesuaren bitartez bakarrik azaleratu daitezkela. Idazleak, azken finean, idazten du zerbait esan nahi duelako, eta badakielako zerbait hori sorkuntzaren bitartez bakarrik sortuko dela. Sorkuntza prozesurik gabe, ez litzatekeela inoiz existituko. Idaztea, zentzu horretan, beste modu batez nekez deskubrituko genituzkeenak aurkitzeko modua da.

Hasieran behintzat, beraz, gidoirik gabe idazten dut. Ume baten antzera botatzen dut buruan dudana, idazten ari naizen horrek izango dituen ondorioei gehiegi erreparatu gabe eta irekiko dituen bideez gehiegi pentsatu gabe. Eta brastakoan botatako horien ondoren, bigarren fasea dator, pertsona heldua agertzen da, eta umeak gelatik barreiatuta utzi dituen guztiak jasotzen eta ordenatzen hasten da. Hor dator zentzuen, gidoien, eskemen eta egituren txanda. Hor dator etengabeko zuzenketa. Idaztea zerbait bada, etengabe zuzentzea baita.

Eta idatzi bitartean, kezka asko buruan. Kontuan hartu beharreko elementu asko.  Konplexutasuna azaltzeko erronka, adibidez. Munduarena eta bertan bizi diren pertsonena. Alice Munrok dio interesgarria izateko, ideia batek konplexutasun moralen bat izan behar duela, ertz bat baino gehiago. Eta Milan Kunderaren arabera “nobela batek erakusten dizu mundua zuk uste baino konplikatuagoa dela”. Erronka handia da mundu eta pertsonaia planoetatik ihes egitea eta haien konplexutasuna azaltzea. Pertsonaien kontraesanak, adibidez. Ezinbestekoak iruditzen zaizkit pertsonaiek bolumena izan dezaten eta sinesgarriak izan daitezen. Nire lehen liburuetatik azkenekora, garrantzi handiagoa eman diot pertsonaien kontraesanak erakusteari. Azken liburuan, bereziki.

Mugimendua da beste kezka bat. Nola egin etengabe mugimenduan dagoen mundu bat testu batean errepresentatzeko? Nobela bat, ipuin bat ez dira argazkiak. Zerbait mugitu behar da, zerbait aldatu behar da, transformazio bat egon behar da hasieratik bukaeraraino. Pertsonaien eboluzioa deskribatzeak mugimendu hori irudikatzen laguntzen dit, pertsonaiek bidean ikasten edo desikasten dutena. Toni Morrisen dio: “Nire liburuen bukaeran, pertsonaiek hasieran ez zuten jakituria dute. Argitasun izpi bat jasotzen dute istorioan zehar”. Zerbait aldatu beharra dago hasieratik bukaerara. Errebelazio handi edo txiki bat gertatu behar da pertsonaien bizitzetan, eta ondorioz,  idazlearen eta irakurlearen bizitzetan baita ere.

Zehaztasuna, konkretua izatea. Horra hor beste kezka bat. Literaturak ideia abstraktuak  oso modu konkretuan adierazten ditu. Horrela egin behar du deskribatzen ari denaren bisualizazioaren mesedetan. Hitzak mugatuak dira. Ez dute soinurik, ez dute usainik…  Guk elementu mugatu horrekin lortu behar dugu irakurleak zerbait usaintzea, entzutea… Nola? Abstraktutik ahalik eta konkretuenera igaroz. Kontatzetik erakustera pasatuz. Carson McCullersen esanetan , “nobela on batzuk telefono zenbaki bat bezain zehatzak dira”.

Batasuna. Dena dago harilkatua, elementu guztiak interkonektatuta eta denak zerbaiten zerbitzura. Testu idealean hitz bakoitzak funtzio bat betetzen du, eta elementu bat aldatuz gero, zerbait mugituz gero, dena mugitzen da.

Norberaren eskua gehiegi ez ikustea. Horra idatzi bitartean buruan bueltaka izaten dudan beste kezka bat. Izan ere, iruditzen zait idazleak leiho garbitzailearen funtzioa bete behar duela. Irakurlearen aurrean jartzen duen leihoa ahalik eta garbien utzi behar du, irakurleak leihoaren beste aldean dagoena ahalik eta argien ikus dezan. Baina irakurleak ez du inoiz ikusi behar leiho garbitzailearen eskua. Irakurleak ez du idazlearen eskua ikusi behar, idazleak garbitutako leihoaren bestaldean dagoena ahalik eta modu zehatz eta argienean baizik.

Hasieran esan dut idazteko modu asko daudela, burua galderaz beteta idatzi daitekeela edo burua erantzunez beteta, adibidez. Beste klasifikazio bat ere bururatzen zait: etxeko egongela erakusten duten idazleak eta etxeko ganbara erakusten dutenak. Egongelan dena dago prest bisitariei harrera egiteko. Geure buruaz eskaini nahi dugun irudia dago islatuta, atrezzo bat. Ganbaran, aldiz, ezkutatuta ditugun gauzak aurkitu ditzakegu, desordenatuta daudenak, asko eta asko ahaztuta dauzkagunak.

Irakurle bezala, pertsonaien ganbara erakusten didaten idazlanak gustatzen zaizkit, gure ahuldadeak eta kontradizkioak agerian uzten dituztenak; irakurtzean atximurka egiten diguten horiek. Idaztean ere, saiatzen naiz pertsonaien ganbara erakusten. Barruan ezkutatzen duten hori. Esan gabeko hitz horiek guztiak.

Inventos

Me ha dicho Alazne que, aunque es pronto aún para cerrar el repaso del año, este 2019 lo va a recordar ella por dos descubrimientos que le están dando grandes alegrías. Me lo ha dicho con una sonrisa pícara. Según me dice, uno no tiene que ver con la mente, el intelecto; el otro con el cuerpo.
El primero es Traductor Automático Neuronal (Itzultzaile Neuronala) que se presentó recientemente. Se trata de un traductor creado a partir de Inteligencia Artificial y que gracias a las memorias de traducción recopiladas durante años, ofrece resultados de gran calidad. Según me cuenta eufórica, el día en que introdujo un párrafo en castellano y comprobó que lo traducía casi perfecto al euskera, comenzó a dar besos a la pantalla del ordenador. Cuánto tiempo y esfuerzo le iba a ahorrar ese invento.
Y en cuanto al otro descubrimiento… Alazne ríe. Y yo también, porque ya sé qué me va a decir. Me va a hablar de ello, del famoso aparato del que últimamente hablan todas. Sí, así es, Alazne también ha sido una de las tantas mujeres que este año ha descubierto el famoso succionador de clítoris. “Pero yo no me he comprado el chino ese que tienen todas eh?, sino el sueco, que es mucho mejor, vas a comparar…”, me dice al oído, guiñándome el ojo. Y reímos. Lo hacemos como cuando teníamos veinte años.
Cómo me alegra verla así. Y pienso en su satisfacción, merecida, pero también en la que tienen que sentir las personas que inventan algo para las demás. Las personas que pasan horas diseñando, probando, construyendo, estudiando, acertando y fallando, para sacar adelante un proyecto, un invento, una nueva creación que pueda dar alguna alegría a alguien.
¡La ciencia avanza que es una barbaridad!, me dice Alazne riéndose, antes de irse. Y pienso: joder, qué alegre le pone a esta el traductor neuronal. Habrá que probarlo.

Asmakizunak

Oraindik urtearen errepasoa ixteko goiz dela onartu arren, Alaznek esan dit berak 2019a gogoratuko duela poz handia eman dioten bi aurkikuntzengatik. Irribarrez esan dit. Batek, antza, adimenarekin, buruarekin, du zerikusia; eta besteak gorputzarekin.
Lehena Itzultzaile Automatiko Neuronala da, berriki aurkeztu dena. Inteligentzia Artifizialetik abiatuta sortutako itzultzailea da, eta urteetan bildutako itzulpen memoriei esker, kalitate handiko emaitzak eskaintzenditu. Euforiaz kontatu didanez, gaztelaniazko paragrafo bat sartu eta euskarara ia perfektua itzultzen zuela egiaztatu zuen egunean, ordenagailuko pantailari musuak ematen hasi zen. Zenbat denbora eta ahalegin aurreztuko zion asmakizun horrek.
Eta beste aurkikuntzari dagokionez… Alaznek barre egin du. Eta nik ere bai, badakidalako zer esango didan. Hitz egingo dit azkenaldian ezagutzen ditudan emakume askok aipatzen didaten aparatu famatuaz. Bai, hala da, Alaznek ere, beste hainbat emakumek bezala, klitori xurgatzaile ospetsua deskubritu du. “Baina nik ez dut erosi txinatar hori, suediarra baizik, askoz hobea dena, alde izugarria dago…”, esan dit belarrira. Eta barre egin dugu. Hogei urte genituenean bezala egin dugu barre.
Pozten nau laguna horrela ikusteak. Eta haren poztasunean pentsatu dut, merezia, baina baita besteentzat zerbait asmatzen duten pertsonek sentitu behar duten poztasunean ere. Orduak pasatzen dituzte diseinatzen, probatzen, eraikitzen, ikasten, asmatzen eta huts egiten, proiektu bat, asmakizun bat, norbaiti alaitasunen bat eman diezaiokeen sorkuntza berri bat aurrera ateratzeko.
“Zientziak aurrera egiten du. Gora zientzia!”, bota du Alaznek, barrezka oraindik, alde egin aurretik. Eta pentsatu dut: hara, itzultzaile neuronalak benetan poztu du nire laguna. Probatu egin beharko dut ba

EITB Kultura

Kultur gomendio batzuk eskatu dizkidate EITB Kulturako lagunek, eta niri Barnes, Munro, McCullers, Lertxundi, Pearl Jam, Bill Frisell eta beste batzuk etorri zaizkit burura. Konfesio bat egitera bultzatu naute baita ere.
Karmele Jaio idazlearen kultur gomendio batzuk

Me han solicitado algunas recomendaciones culturales desde EITB Kultura. Y me han venido a la cabeza Barnes, Munro, McCullers, Lertxundi, Pearl Jam, Bill Frisell… También me han sacado alguna confesión…
Algunas recomendaciones culturales de la escritora Karmele Jaio