Erlojua

Duela gutxi aitaren erlojua zena oparitu zidaten. Beti soinean ezagutu diogun erlojua da. Egongelako apal baten gainean daukat orain. Gure eguneroko bizitza behatzen du handik. Eta etxean hogeita lau orduak igaro behar ditugunetik, oraindik indartsuagoa egiten ari zait haren presentzia, eta ez bakarrik arrazoi sentimentalengandik, denboraren inguruko hausnarketa piztu didalako baizik.
Esan dezaket egun hauetan zeregin asko ditudala, baina hala ere, zereginak beste modu batera egiten hasi naiz. Arropa balkoian eskegitzea, adibidez. Beti korrika eta presaka egiten dudan zerbait, bat batean, nigan arrotza den halako kadentzia batekin egiten hasi naiz. Arropak eskegitzeari bere zeremoniatxoa eskaini nahiko banio bezala. Galtzerdiak eta kamisetak modu askotara eskegi daitezkela konturatuta bezala, ondo pentsatzen dut pieza bakoitza non jarri. Zein zeinen alboan, zein aurrean zein atzean. Kolore eta tamaina ezberdinetako piezekin artelan bat egiten nagoela sentitu dut uneren batean. Ezinezko eszena krisi honen aurreko nire bizitzan.
Aitaren erlojuak eta konfinamendu egoera honek halako tempo ezberdin bat ekarri dute etxera, aitak erloju hori soinean zeraman garaikoa, pentsatu dut. Eta gogoratu dut argazki zahar bat. Bertan nire aita agertzen da, hogei urte izango ditu, beste gazte batzuekin batera, Lekeitioko moilan eserita itsasoari begira, ezer berezirik egin gabe, begira besterik ez. Denborarekin adiskidetuta bezala.
Krisi honek gauza asko erakutsiko dizkigu eta lezio bat denborarena izango da. Denbora adiskide izatetik, arerio izatera pasatu den garai batean murgilduta bizi gara. Nolatan asmatu dugu denbora “galtzearen” ideia? Ematen al diogu geure buruari aspertzeko baimena? Ematen al diogu egiten dugun gauza bakoitzari merezi duen denbora? Zergatik ez eskaini gure ekintza arruntenei ere bere zeremoniatxoa?
Aitaren erlojuari begiratu diot berriz ere. Orratzak geldi, hamabiak eta bost minututan. Noiz gelditu zen denbora hura? Inoiz bueltatuko da? Utziko al diogu bueltatzen guzti hau bukatzen denean?

Epika

Emakumeei epika falta zaigu. Feminismoaren pentsalari eta erreferente diren Ana de Miguel eta Amelia Valcarcelen arteko elkarrizketa batean entzun nuen esaldia. Biek gogoratu zutenez, Historiak ez ditu jaso emakumeek gizarte honi egindako ekarpenak, ez dira agertu, eta agertu direnean zaintzaren esparru pribatuarekin harremanetan izan da edo gizonen desioaren objektu bezala. Epika gizonen balentriei lotua egon da beti, haien konkista eta aurkikuntzei.
Diputatuen Kongresuan ateratako argazki bati begira nago: Dagoeneko famatu egin den Valentina, Kongresuko langilea, oholtzara igota dago, “gauza garrantzitsuez” hitz egiten den leku horretara, eta maskara eta eskularruak jantzita, trapu batekin ari da mikrofonoa desinfektatzen. Eta iruditu zait une batez epika hor dagoela, argazki horretan, emakumea argiztatzen duen foku horretan. Emakume ikusezin bat, bat-batean, larrialdi egoera baten aurrean, argituta agertu da. Eta harekin batera, egunero bizitzari eusten badiote ere, gure gizartean ikusezin diren beste emakume asko agertu dira. Barruan eta kanpoan lan egiten duten emakumeak; sektore feminizatuetan eta ondorioz gaizki ordainduetan ari diren emakumeak: erizaintzako laguntzaileak, supermerkatuetako kutxazainak, zaintzaileak, sukaldariak, etxeko langileak… Lan ikusezin eta gutxietsien tradizioaren isla direnak. Prekarietatea eta balorazio ezaren isla.
Krisi honek aukera bat ematen digu gure bizitzek aurrera egiteko behar ditugun gauza garrantzitsuak zeintzuk diren argiago ikusteko. Agerian geratzen ari da ez garela pertsona autonomoak, baizik eta elkarren mendekoak erabat, elkarren zaintza gure bizitzaren bizkarrezurra dela eta arlo kolektiboa, publikoa, behar dugula zaintzaren eskaerari erantzuteko. Lan hori duina eta balioetsia izan behar dela eta ezin dela modu guztiz desorekatuan emakumeen gain jarri.
Epika bat behar dugu. Txaloak behar ditugu emakumeentzat balkoietatik eta hemiziklotik. Baina batez ere lan duinak, baloratuak, ondo ordainduak eta ondo banatuak behar ditugu.

Taldea

Literaturan, sortzen ari garen pertsonaia ondo ezagutzeko modu eraginkor bat izaten da pertsonaia hori muturreko egoera batera eramatea. Egoera horren aurrean pertsonaiak duen erreakzioaren bitartez ikusiko dugu benetan nolakoa den. Fikziozko pertsonaiak ez ezik, guk guztiok egoera zailenetan erakusten dugu nolakoak garen. Une horietan hartzen ditugun erabakiek erretratatu egiten gaituzte.

Koronabirusaren krisia dela eta egunotan supermerkatuetan modu konpultsiboan erosten aritu den jendearen argazkiak ez digu leku onenean jartzen. Esnearen, haragiaren (komuneko paperaren?) apalak husten aritu den jendeak alarma soziala eragiteaz gain, gizarte indibidualista baten argazkia erakutsi digu, kontzientzia sozialik gabeko gizarte batena. Eta honelakoetan konturatzen gara zein garrantzitsua den gizarte batean kontzientzia soziala hedatzea, jendeak ulertzea elkarrekin zerbait osatzen dugun pertsona-taldea garela, espazio komun bat partekatzen duen pertsona-taldea, eta krisi hau bezalako erronka baten aurrean denok bat eginda erantzun beharra dugula.

Herri honetan auzolanaren kulturak luzaroan eta esparru askotan funtzionatu du, eta horrek bere isla izan du adibidez gure gizarteko elkarte-sarean, herrigintzan, kooperatibismoan, elkartasunean, euskararen aldeko ekitaldietan eta egitasmoetan, ikastolen mugimenduetan, bolondres eta boluntarioen kopuruan…

Hala ere, sistema kapitalista batean murgilduta bizi gara, zeinean interes indibiduala nagusitzen den. Eta sistema hau bizikidetzarako hain garrantzitsua den kontzientzia sozial hori desaktibatzeko tresna eraginkorra da, kontzientzia konpetentzia bihurtuz. Koronabirusak ez du bakarrik gure osasun-sistemaren, gure gorputzen edo gure erakundeen osasuna neurtzen. Krisi bati elkarrekin eta bat eginik erantzuteko dugun gaitasuna ere neurtzen du. Termometro honek gure kontzientzia sozialaren maila erakutsiko digu. Eta hain justu partiduak bertan behera uzten ari diren garai honetan, heldu da unea inoiz baino ozenago oihukatzeko: animo ekipo!

Txertoa

Be a lady, they said du izenburua. Sareetan dabilen bideo bat da. Bertan iragarkietan, aldizkarietan eta telebistan egunero agertzen diren emakumeen irudi ugari erakusten zaizkigu, eta, aldi berean, emakumeok gure bizitzan zehar esponja gisa xurgatzen ditugun zenbait agindu zerrendatzen dira; askotan kontraesankorrak diren aginduak, adibidez, aldi berean sexyak eta mojak izatea, zikinak eta garbiak… Cynthia Nixon aktoreak mezu hauetako batzuk zerrendatzen ditu bideoan: zure gona oso motz dago, zure gona oso luzea da, ez erakutsi hainbeste, estali zaitez, jarri sexy, jarri hot, ez izan hain probokatzailea, eskatzen ari zara eta, izan zaitez garbia, izan zaitez sexuala, izan esperimentatua, izan errugabea, izan zikina, ez izan hain lizuna… Argalegi zaude, lodiegi, egin dieta…

Bideoa ikusten ari naizen bitartean alboan dut nire alaba. Oraindik ez ditu hamar urte bete baina bera ere ez dago bonbardaketatik libre. Youtuben ikusten dituen bideoetako protagonisten keinu sexyak imitatzen ikusten dut batzuetan, dantzan ari den bitartean zilborra erakusteko elastikoa igotzen edo tutorial batean azazkalak edo begiak margotzen ikasten, erakargarri egoteko. Ikusten dut neska hipersexualizatuen irudiak ikusten eta gero bere tripari begiratzen, eta esaten lodi dagoela eta agian dieta egin behar duela, eta pentsatzen dut jada bidean dagoela, bideoan aipatzen diren mezu horiek guztiak xurgatzeko prestatzen ari dela: bere gorputza kanonari jarraituz moldatzeko prest, sexy erakusteko, hot erakusteko, dieta egiteko, bere gorputzeko bazter guztiak depilatzeko…

Eta ezetz esan nahi diot, bere tripa ederra dela, ez duela inoren gozamenerako objektu bihurtu behar, baina sentitzen dut nire hitzak ez direla nahikoa korrontea gelditzeko. Ez daukat maskararik birus hau gelditzeko. Edo agian bai. Nire albora deitu dut eta elkarrekin ikusten hasi gara bideoa emakumeen irudi haiei buruz hitz egiten dugun bitartean. Lehenbailehen jarri behar diot txertoa. Lehenbailehen jarri behar dugu guztiok txertoa

Jabe

Banku batean eserita dauden neska batzuen aurretik pasatu da. Metro gutxira, mutilak daude, beste banku batean. Barreak, banku batetik besterako begiradak eta mugikorrak nagusi. Isabelek pentsatu du bere garaian ez zegoela mugikorrik, baina moldatzen zirela ahal zuten moduan interesatzen zitzaienekin komunikatzeko. Garai hartan gustuko zuen mutilaren aurretik pasatu behar zuen une izugarri hura gogoratu du. Eta nola bere ibilera, bat-batean, ortopedikoa bihurtzen zen, oinez ibiltzea ahaztu izan balitzaio bezala: zein doa orain eskuineko oina ala ezkerrekoa?
Gaur egun ere antzeko zerbait gertatzen zaio interesatzen, gustatzen edo axola zaion jendearekin. Bere buruaren jabe ez balitz bezala sentitzen da haien aurrean. Haiengan duen interesak naturaltasunez jokatzea eragotziko balio bezala. Eta aldi berean, erabat arrazionala izatea lortuko ez balu bezala, eta bere sentimenduak erabat kontrolatuko ez balitu bezala. Hori gertatu behar zait ba hain justu gustatzen zaidan jendearekin? Zergatik ezin naiz izan axola ez didan jendearekin bezain arrazionala eta lasaia? Isabeli amorru handia ematen dio, eta pentsatu du urte asko pasatu diren arren, nerabe zenean egiten zuen gauza bera egiten jarraitzen duela. Ortopediko bihurtzen da. Bere buruaren kontrola galtzen du.
Pentsamendu hori buruan duela, Isabelek gogora ekarri du bere bizitzako uneren batean antzeko ideia bat azaltzen zuen Alejandra Pizarniken zerbait irakurri zuela, ez du gogoratzen poema bat edo aipu bat zen. Eta bila hasi da. Eta bai, aurkitu du, bere koadernoetako batean. Bere bizitzako uneren batean Pizarniken hitz hauek kopiatu zituen bertan: “Zein erraza den lasai eta objektibo izatea interesatzen ez zaizkidan pertsonekin, haien maitasun edo adiskidetasuna behar ez dudan pertsonekin. Barea naiz orduan, zuhurra, neure buruaren jabe perfektua. Baina interesatzen zaizkidan izaki apurrekin… Hor dago kontu honen absurdua: konbultsio bat naiz “.
Haren hitzek beste behin baieztatu diote literaturak neurri handi batean funtzio hori betetzen duela: beste norbaitek gure pentsamenduei hitzak jartzearena, alegia.

Hitzak

Goya sarien banaketa edo Oscar sariena. Aktore onenaren saria, zuzendari onenarena… Sarirako hautagaiak diren guztien aurpegiak agertzen dira pantailan. Guztiek dute diskurtsoa prest, baina bakarra altxatuko da eta bakarrak hitz egingo du eszenatokiko mikrofonotik. Eszena hau ikusten dudan bakoitzean neure buruari galdetzen diot zer gertatzen den esaten ez diren diskurtsoekin. Non geratzen dira? Izendatuen eztarrian? Haren ametsetan? Amesgaiztoetan? Benetan existitzen al dira hitz horiek? Edo beharrezkoa al da haien ahotik irtetzea benetan existitu daitezen?
Telefonoz hitz egiten ari da emakume bat, Florida parkeko banku batean eserita. Hitz egin baino gehiago, bestaldetik esaten diotena entzuten ari da, urduri, azazkalei haginka egiten dien bitartean. Noizean behin airea hartzen du, zerbait esateko indarra hartu nahiko balu bezala, baina berehala zerbaitek geldiarazten du, eta entzuten jarraitzen du, azazkalak ahoan. Ongi da, agur orduan, esan du une batean, etsita, eta telefonoa eskegitzean, negar malko bat atera zaio. Amorruz gorde du telefonoa poltsan min eman diotelako esan ez dituen hitzek. Ez da ausartu. “Baina zuk benetan maite nauzu?” Beste behin ere, hainbeste aldiz entseatu dituen hitz horiek ahoskatu gabe geratu da, zinemako sarietako nominatuen antzera. Eta non geratzen da galdera hori? Nonbaiten existitzen al da?
Beti pentsatu izan dut esatera iristen ez garen hitzak garrantzitsuagoak direla esaten ditugunak baino. Esan gabeko hitzak existitzen dira, gure ahotik inoiz ateratzen ez badira ere, egiazko hitzak direlako, biluziak. Munduari benetan esan nahi dioguna gordetzen dute. Gure esanahiaren esentzia dira. Baina ez da beti gure izena entzuten and the winner is esaldi ezagunaren ondoren. Eta irentsi egiten ditugu. Eta geure burua engainatzen saiatzen gara, ahoskatu ezean ez direla existitzen pentsatuz. Baina non geratzen dira benetan esan gabeko hitzak? Galde diezaietela gure eztarriari, gure urdailari. Han sentitzen ditugun ziztadek esaten digute esan gabeko hitzak gurekin geratzen direla. Eta bizi-bizirik daudela

Ebaki bat

Ebaki bat eskatu duzu, eta berriro ere kafesne txiki bat atera dizute. Ez zaizu gustatzen, esnea gorroto duzu, zure kafean esne hodei bat baino ez duzu onartzen, baina, hala ere, ebakia hartu duzu, eta tabernatik atera zara esnea zure urdailean iraultzen ari dela sentituz. Larria sentitu duzu. Eta haserretu egin zara. Zerbitzariarekin haserretu zara (egia esateko, munduarekin) baina benetan zeure buruarekin haserretu beharko zenuke, ez duzulako ausardiarik izan esateko ez duzula kafesnea eskatu, esnearekin ebakitako kafe bat baizik. Ebaki bat, izenak berak dion bezala. Bihar beste taberna batera joango zara, eta ebakiaren ordez beste kafesne txiki bat ematen badizute, berriro irentsiko duzu?
Entrenatuta zaude eskatu ez duzuna jasotzen, beraz, ziurrenez berriz irentsiko duzu. Ohituta zaude gustuko ez dituzun gauzak irensten. Esperientzia handia duzu, adibidez, errukia onartzen animoak eskatzen zenituenean, piropo bat onartzen benetan errekonozimendua eskatzen zenuenean, adiskidetasuna onartzen maitasuna behar zenuenean, isiltasuna onartzen esker ona espero zenuenean …
Eta zeure buruari galdetzen diozu ea merezi duen tematzea. Norbaiti berengandik nahi duzuna behin eta berriz eskatzea, zer eskatzen duzun axola ez bazaio, eskatzen duzuna entzuten ere ez badu. Eskatzen diozuna eman beharrean, eman nahi dizuten hori bakarrik eskaintzen dizunean.
Zerbitzari horrek egin duen bezala. Ebakia zer den ulertzen ez duen zerbitzari horrek. Agian bihar bertan bere tabernara itzuliko zara eta ebakia eskatu beharrean kafe hutsa eskatuko diozu, eta kikara zure aurrean jartzen duenean esango diozu ea esne tanta bat bota ahal dizun. Agian estrategia aldatzean dago gakoa. Nahi duzuna zuzenean ez eskatzea izan daiteke agian irtenbidea. Adiskidetasuna nahi duzula ikusaraztea, benetan maitasuna nahi duzunean; piropo baten bila zabiltzala erakustea, benetan errekonozimendua nahi duzunean.