Lerro zuzena

Gizarteko beste eremu batzuetan ere gertatzen da. Sistemaren erroa kritikatu beharrean, arazoaren tripetara joan beharrean, sistemaren katebegi ahulenari erasotzen zaio. Kulturaren munduan ere bai. Sortzaileek bizi duten egoera prekario eta ezegonkorra ahaztuta bezala erasotzen zaie sortzaileei makroebento globalizatzaile batean parte hartzeagatik, edo sari instituzional bat jasotzeagatik, edo euren liburua argitaletxe mainstreaming batean argitaratzeagatik.
Eredu izan beharko liratekeela argudiatzen dute batzuek, eta ondo iruditzen zait gure sortzaileak ideia, jarrera edo balio batzuen eredu izatea, noski baietz, baina arazoari ahulune eta ertz asko ikusten dizkiot, eta iruditzen zait hemen eredu izatearen exijentziaren maila ez dela berdina kultur sortzaileentzat edo gizarteko beste eremutako ordezkarientzat.
Erraza da Berri txarrak taldea kritikatzea MTVren ikuskizunean jotzeagatik, eta zilegi iruditzen zait halako ekitaldi baten kontra egotea, bereziki gure kulturaren beharrak ikusita eta ze kultur eredu bultzatu nahi dugun egin beharreko hausnarketa delako, baina kritika horien gezi guztiak hain justu sortzaileei gupida gabe zuzentzea ez zait onargarria iruditzen. Eta errepikatzen dut, bereziki sortzaileek bizi duten egoera ikusita.
Hemen ez dago arazorik gure tabernetan Coca cola “inperialista” saltzeko, ez dago arazorik umeen esplotazioari esker merke ateratzen zaizkigun arropak erosteko, ez dago arazorik makroebentoetara joateko (beti ere gure talde batek jotzen ez badu), edo soldata baten truke multinazional baten bulego, sukalde edo dendan lan egiteko. Baina hemen erraz aurkitu dezakezu erdal kultura soilik kontsumitzen duen bat euskal sortzaile bat kritikatzen bere azken liburua gazteleraz argitaratu duelako, adibidez.
Altza dezala eskua kontraesanen batean bizi ez dena. Ruperrek dioen bezala, oso zaila da lerro zuzena marraztea superfizie irregularrean. Agian lerroari begiratu beharrean, atentzioa gure gizarte irregular honetan jarri beharko genuke. Arazoaren tripetan. Eta bitartean, ba ze esango dizuet, zaindu maite duzun hori.

Edertasuna

Edertasuna perfume iragarki batean sartu dugu, iragarki bihurtu dugu. Edertasuna. Hain da handia eta esanahi sakoneko hitza… Gure mundu honetan, baina, bahituta dago, itxurakeriaren eta azalkeriaren esanetara jarri dugu. Hainbeste gorputz eta aurpegi eder ikusi ditugu iragarkietan, edertasun hitza emakume edo gizon baten edertasun eta perfekzio fisikoarekin lotzen dugu gehienetan. Askotan erabiltzen dugu edertasun hitza inteligentzia edo nortasunaren kontrakoa balitz bezala, gainera.
Edertasun hitza bahitu digute. Bakarrik azaleko zerbait balitz bezala erabiliz, gimnasio batean, edo perfumeria batean erosi dezakegun zerbait balitz bezala. Benetako edertasuna ahazteko zorian gaude, nahiz eta bizitzeko guztiz beharrezkoa dugun. Bai, gizakiok edertasuna behar dugu bizitzeko. Edertasunak eragiten digun emozioa behar dugu bizirauteko eta mundua hobeto ulertzeko. Ondo egindako lan batek eragiten duen edertasuna behar dugu, egia hurbilago sentiarazten digun artearen edertasuna, lekutik mugitu gabe bidaiatzeko aukera ematen digun musikarena, emozioaren bitartez eta forma eta edukiaren arteko konbinazio bikainaren bitartez fikziozko obra onek eskaintzen diguten edertasuna, mundua hobeto ulertzen laguntzen diguten artelanen edertasuna, elkartasun keinu batek bere baitan gordetzen duen edertasuna…
Edertasuna polita den zerbaitekin nahasten dugu, gure etxeko paretekin edo gure zapatekin ondo konbinatzen duen zerbaiti esaten diogu eder. Baina edertasuna, benetako edertasuna, deserosoa ere izan daiteke askotan. Esango nuke gainera deseroso sentiarazten digun artelanak gordetzen duela egia gehien, eta ezin dugu ahaztu edertasuna egiara hurbiltzeko modu bat dela.
Edertasuna behar dugu, bizitzeko funtsezkoa da. Baina mundu honetan gauzak sortzen duten diru kopuruagatik bakarrik baloratzen ditugu, eta panorama honetan edertasuna ahaztu egiten dugu, gutxietsi. Bahitu egiten dugu eta doinu frantsesa duen perfume iragarki batean jartzen dugu salgai.

Errelatoak

Istorio on batek haren elementu guztien arteko armonia eskatzen du. Egitura, erritmoa, argumentua, pertsonaiak… denak dira jantzi bera josteko hariak, denak daude helburu beraren zerbitzura. Ondo idatzitako istorio bat bertan gertatzen dena baino askoz gehiago da. Txikitatik ondo kontatutako istorioak entzuteko edo irakurtzeko aukera izan dutenek euren pentsamendua hobeto egituratzeko tresna bat gehiago dute, eta honez gain, istorio on batek berarekin dakarren balore eta bizitza lezioa jasotzeko aukera ere izan dute.
Gaurko umeek etengabe kontsumitzen dituzte euren adineko youtuberrek egindako bideoak: batean jostailu berri bat ireki eta nola funtzionatzen den azaltzen diete, beste batean azazkalak nola margotu, edo Coca-Cola batekin esperimentua nola egin… Honako bideoek, baina, ze arrasto uzten diete buruan? Ze irakaspen, azazkal margotzen ikasteaz harago? Hutsala da arrastoa, pobrea. Haurrak honelakoak kontsumitzen ikusten ditudanean pentsatzen dut zenbat galtzen ari diren pelikula on bat edo ipuin edo komiki on bat irakurtzen ez egoteagatik. Hau da, ondo kontatutako istorio batean ez barneratzeagatik.
Batzuek diote bideo hauetan sexurik edo indarkeriarik ikusten ez duten bitartean ez dagoela arazorik, eta berdin dela honako bideoak ala haurrentzako pelikula bat ikusten egotea. Baina buruan geratzen zaien arrastoa ez da bera. Ez da berdin, adibidez, ordu eta erdiz emozio konkretu batzuk sortarazteko egituratua eta landua dagoen pelikula bat ikustea, edo bost -zazpi minututako bideoak bata bestearen atzetik ikusten egotea. Euren artean zerikusirik ez duten bideoak dira, bat ikusten egon bitartean hurrengoa ikusteko antsietatea sortzen dutenak, eta kontsumitzen ikasteko primerako eskolak direnak gainera.
Entretenimendua jendea tontotzeko makina bihurtzen ari gara. Eta entretenimenduak ez du zertan gure burmuina desaktibatu behar, aldiz, burua aktibatzeko tresna ezin hobea izan daiteke beste mundu batzuk imajinatzera eraman gaitzake, gure mundua hobeto ezagutzera, beste bizitza batzuetan barneratzera. Istorio on bat entzutea, irakurtzea, ikustea, besteak beste, armonia dosi bat da. Armonia munduarekin eta bizitzaren errelatoarekin.

Hiri bera

Gasteizko Senda pasealekutik hiru emakume oinez, Armentiarantz paseoan. Sukalde askotako zoruak oraindik bustita dauden ordu hori da. Norbaitek jaso ditu dagoeneko bazkariko platerak, lanbasa pasatu eta balkoiko atea irekita utzi du behegaina azkarrago sikatzeko. Norbait horrek txandala jantzi du ondoren, eta orain lagunekin doa paseoan Armentiarako bidean. Ordu hori aprobetxatzen du, ordu horretan ez diolako inork ezer eskatzen: senarra telebistaren aurrean utzi du bazkalondoko kuluxkan; bostak arte ez ditu ilobak ikastolatik jaso behar eta bere etxera askaria hartzera eraman. Berarentzako tartea da, lagunekin paseoan ibiltzekoa.
Hiru emakume dira Armentiarako bidean, baina izan zitezkeen hiru emakume beste edonon ere, izan ere, ordu berean ziur han eta hemen hainbat daudela gauza bera egiten: paseoan Zarautz eta Getaria artean, Lekeitio eta Oleta artean, Eibarko inguruetan, Bergarako eraztun berdearen ibilbidean…
Antzeko gauza asko gertatzen dira ordu beretan leku ezberdin askotan. Hiri eta herri bakoitzak bere nortasuna dauka, bere paisaia, baina ziurrenez, ordu berean gauza oso antzekoak gertatzen dira haietako bakoitzean. Goizean umeak eskolara sartu aurreko ordu horretan, argi gorri keinukariak nagusi dira edonon, auto edo autobusetatik neska-mutilak irteten diren bitartean; fruta dendan edo harategian esaldi berak entzuten dira, azkena nor den galdezka, adibidez; zenbat atzamar ari diren ordenagailuen teklatuak zapaltzen, ordu berean, hainbat eta hainbat bulegoetan; zenbat esku ari dira bustitzen, hotzak gogortuta, lur azpian tutuak sartu edo teilatua konpontzen duten bitartean; zenbat eztul egiten dira aldi berean gure herrietako anbulatorio ezberdinetan.
Hiru emakume dira, Armentiarako bidean doazenak. Hiru dira bakarrik, baina aldi berean milaka dira. Ordu horretan bertan beraiek bezala paseoan ari dira beste asko Elgoibar, Tutera, Dulantzi, Azkoitia, Amurrio, Bilbo edo Barakaldon. Hiri eta herri ezberdinetan bizi gara baina norbaitek sukaldea jaso eta behegaina sikatzeko balkoiko atea irekita uzten duen espazio horretan, hiri eta herri berean bizi gara.

Punto y coma

Vivimos en un mundo que grita más que habla y eso también se traslada a nuestra escritura. Esta sobreproducción de exclamaciones, que más que exclamaciones parecen espadas alzadas en son de guerra, se une además a la manía de escribir en mayúsculas, como si así nos fueran a hacer más caso.
Vivimos en el mundo de lo inmediato, y el punto y coma parece retardar nuestro mensaje, nos impacientamos, y por eso dejamos de usarlo; un mundo en el que cada vez hay menos lugar para mostrar la complejidad, un mundo de puntos tajantes; un mundo en el que se premia la contundencia y la duda es una debilidad; un mundo en el que se menosprecia el potencial de la duda para intentar explicarnos el misterio que nos rodea.

Leo en el artículo que me advierte de la posible desaparición del punto y coma una frase de la doctora en Filología Románica Paz Battaner, en la que describe este signo en peligro de extinción como «un pequeño instrumento de precisión que sirve para ordenar el discurso escrito con más finura que la vulgar coma o que el tajante punto». Recuerdo también un artículo de Andu Lertxundi en el que advertía de que el punto y coma está a punto de ahogarse “entre la larga pausa del punto y el breve aliento de la coma”.
Si la cara es el espejo del alma, la escritura es espejo de nuestros tiempos. Cómo escribimos, así vivimos. Y me parece que nos estamos dejando los matices, el tono, la riqueza expresiva. Para intentar sustituir todo esto utilizamos la repetición una tras otra las exclamaciones al final de nuestras frases, las mayúsculas que parecen que piden auxilio… Mientras tanto, el punto y coma ahí está, esperando cumplir su función en una frase, aunque se resigna a que lo usemos para dibujar el ojo guiñado de un emoticono.

Puntu eta koma

Puntu eta koma puntuazio marka desagertzear dagoela irakurri dut. Teklatuan idazten dugunetik, antza, ahaztu egin dugu puntu eta koma, ez dugu ia erabiltzen. Eta haren ordez, edonon ikusi ditzakegu galdera eta harridura ikurren errenkada, ez baitugu nahikoa esaldiaren bukaeran bat idaztearekin, eta bi eta hiru eta lau idazten ditugu gure mezu gero eta laburragoetan.
Hitz eginez baino oihuka komunikatzeko joera hartu duen mundu batean bizi gara, eta horrek eragina du gure idazteko moduan. Borroka hasteko prest dauden ezpatak diruditen harridura ikurren errenkada horiekin batera, gainera, maiuskulaz idazteko joera ere haziz doa, horrela gure ahotsa ozenago entzutea lortuko bagenu bezala.
Berehalakotasunaren munduan bizi gara, eta puntu eta komak gure mezua geldiarazten duela ematen du, ez dugu pazientzia nahikorik horretarako; gauzen konplexutasuna erakusteko gero eta leku estuagoa eskaintzen digun munduan bizi gara, eta hortik dator puntuaren arrakasta, esaldia eta kitto batekin bukatzea bezalakoa delako; irmotasunari balioa absolutua ematen dion eta zalantza ahulezia bezala agertzen duen mundu batean bizi gara; zalantzak munduaren misterioa ulertzen laguntzeko duen potentzialtasuna gutxiesten duen mundu batean.
Puntu eta komaren desagertzeari buruz ohartzen nauen artikuluan Filologia Romanikoan doktorea den Paz Battanerren esaldi bat aipatzen da: “Koma arrunt eta puntu irmoaren aurrean, idatzitako diskurtsoa fintasun handiagoz ordenatzeko doitasun-tresna txiki bat da puntu eta koma”. Anjel Lertxundik ere artikulu bat eskaini zion puntu eta komari, “puntuaren pausa luzearen eta komaren arnas laburraren arteko ur bietan ito beharrean” dabilen puntuazio marka horri.
Aurpegia arimaren ispilu baldin bada, idazketa garai bakoitzaren isla ere bada. Nola idazten dugun, horrela bizi gara. Eta iruditzen zait ñabardurak galtzen goazela, tonua, adierazteko aberastasuna; eta hutsune hori betetzeko erabiltzen ditugu harridura ikur amaigabeak, edo oihu egiten duten maiuskula horiek. Bitartean, hor dugu puntu eta koma, zain, esaldi batean bere funtzioa betetzeko gogoz, baina guk, bitartean, keinu egiten duen emotikono bat marrazteko bakarrik eskatzen diogu laguntza.

Abuztuan elurra

Beti entzun dut etxean zein garrantzitsua den gauzak bere garaian egitea. Hobe dela gaztetan parrandan ibiltzea nagusitan lehenbizikoz gauetan irteten hasi baino, adibidez. Eta halakoak. Ez zaizkit inoiz orokortasunak gustatu, bakoitzak erabaki behar duelako non eta noiz egin gauzak, baina egia da gauzak garaiz kanpo datozkigunean, garai batean ona edo normala izan zitekeena, elementu distortsionatzaile bihurtu daitekeela.
Naturaren legeak ere oinarrizko ardatz du garaian garaikoa. Neguan, iparra eta hostorik gabeko arbolak; udaberrian, kimuetatik indarrez hazi diren loreak; udan, amaigabeko eguzki eta egunak; udazkenean, baso gorri-horiak… Eta sasoi batean normala dena, lekuz kanpo dago beste batean. Abuztuan elurra, adibidez.
Heriotza denon helmuga izango da. Eta ezagun baten heriotzak beti eragiten badigu mina ere, heriotza ez dagokionean etortzen denean, orduan, gure bizitzaren ustezko armonia naturala eten egiten da.
Aste honetan lagun bat hil da, bat batean. Eta abuztuko hondartzak elurrez bete dira. Heriotza beti da mingarria bai, baina ezorduan datorrenean, naturaren legeei aurre egiten dienean, bizitza baten erdigunean gertatzen denean, orduan, mingarria izateaz gain, jasaezina egiten zaigu, onartezina.
Eta hala ere, hor daude, apirilean, lorez betetako arbolak, hor dago eguzkia itsas bazterretan dir dir eginez, hor hego haizearen laztana oraindik bizirik dauden gure aurpegietan. Idatzi behar nuen zaila egiten dela hainbesteko edertasuna baloratu eta gozatzea bihotzean elurtutako hondartza bat duzunean, baina ez, konturatu naiz guztiz alderatzizkoa gertatzen zaigula. Halakoetan, inoiz baino indartsuagoa iruditzen zaigu bizitzaren edertasuna, nahiz eta edertasun mingarria izan, eta inoiz baino ageriago geratzen da bizitzaren balioa, une batetik bestera galdu dezakegun altxorra dela egiaztatzen dugulako. Agur eta ohore, Aitor. Besarkada infinitua familiarentzat.