Galtzerdia

Arropak eskegitzen dituenean, askotan agertzen zaio parerik gabeko galtzerdi bat. Eta txikikeria bat badirudi ere, munduaren ordena kolokan jartzen dela sentitzen du. Galtzerdia printzesaren koltxoiaren azpiko ilar txiki hori bihurtzen da. Txikia izan arren, denboraren poderioz sentitzen duzun horietakoa. Galtzerdi ezkongabe horietako bat eskuan geratzen zaion bakoitzean, ez du jakiten oso ondo non utzi: tiradera batean sartzen du, edo arropa zikinen saskira itzultzen du, edo gainerako galtzerdien azpian ezkutatzen du, ilunpe hartan bikotekidea bere kasa aurkituko duelakoan edo. Eta gaizki sentitzen da.

Baina gaur gauza garrantzitsu bat gertatu da. Parerik gabeko galtzerdi batek bere oreka mehatxatu du, baina, oraingoan, bere buruari pentsatzeko astirik eman gabe, zakarrontzira bota du. Eta une horretan, bere ekintzaz harritzeaz gain, plazer ezezagun bat sentitu du. Bizkarretik motxila astun bat kentzea bezala izan da. Eta barre egin du. Urtetan gaizki sentitu da galtzerdi bat bakarrik aurkitzen zuen bakoitzean, eta begira, zein erraza zen: nahikoa zen zakarrontzira botatzea.

Eta horrela hainbeste gauzekin. Alabak galdetu dio ea lagun baten etxean gera daitekeen lo egitera, eta pentsatu gabe baietz erantzun dio, joateko, ondo pasatzeko. Alaba begira geratu zaio segundo batzuk, bere ama txantxetan ez dagoela egiaztatu nahian. Izan ere, beti izan du ama atzetik “kontuz ibili, ez zaitez berandu etorri, ezta pentsatu ere” arrosarioarekin, eta bat-batean baietz esan dio, ondo pasatzeko eta irribarrez gainera. Alabak ez daki zer dagoen irribarre horren atzean. Ez daki bere amak bat batean sekulako liberazioa sentitu duela bere alaba non ibiliko den pentsatuz hamaika gau lo egin ezinik igaro ondoren. Ez daki irribarre horren itzulpena ez dela: ondo pasa. Irribarre horren atzean beste esaldi bat dagoela: allakuidaos.

Eta alabak alde egitean, atearen hotsa entzun duenean, pentsatu du zein oker egon den orain arte, bere inguruko mundua kontrolatu nahian, bereganatu nahian, askotan benetan behar duguna lortzeko modu bakarra dagoenean: joaten uztea.

Gauza potoloa

Kontzentratzen banaiz, negar egiten dut. Horrela erantzun dit lagun batek, gelditzeko ordua dela esan diodanean, hiperaktibo ikusten dudala, etengabe gauzak egiten, planak prestatzen, gauzak antolatzen… Armairuetan neguko arropa udakoagatik aldatzen ari ez bada, terrazarako aulki batzuen bila ari da Interneten… Entretenitua beti, pentsatzeko astirik gabe. Eta hori da helburua, ez gelditzea, ez pentsatzea, aitortu didan bezala, pixka bat gelditu eta kontzentratuz gero, negar egiten baitu.

Egin behar duena kontzentratzea eta negar egitea dela erantzuteko gogoa eman dit, denbora guztian bere burutik ihes egiteak ez duela emaitza onik. Bere bizitzari errepaso bat eman eta zer aldatu nahi duen pentsatu beharko lukeela, terrazako aulkietan pentsatu ordez.

Eta ondorioztatu dut nire laguna mundu hau bezalakoa dela, ez dela gelditzen, ez duela gelditu nahi ez ikusteko garapen eredu jasanezin bat bultzatzen ari dela, planeta jaten ari dela, jende pobrea pobreago bihurtzen ari dela, jende aberatsa gero eta aberatsagoa, munduaren zuzendaritza multinazional handien esku uzten ari dela, mugarik gabeko kontsumismoa aisialdirako aukera bakarra bihurtzen ari dela, kulturari apaingarri bati bezala begiratzen diola… Eta norbaitek gelditzeko esaten dionean, zer gizarte-eredu eraiki nahi duen pentsatzeko, ezetz erantzuten du, ezin duela gelditu. Behin geldituta konturatzen bada honek ez duela funtzionatzen, ezinezkoa egingo zaiolako eredu honen inguruan antolatu den guztia deseraikitzea. Eredua aldatzea oso gauza potoloa dela.

Nire adiskideak ere ez du bere burua biluzik ikusi nahi: ez da konturatu nahi inertziaz egiten dituen gauza guztiez, ez du onartu nahi gustatzen ez zaizkio gauza asko egiten dituela inertzia horren pean, ez du ikusi nahi bere bizitzak ez duela zerikusirik behin gaztetan amestu zuen bizitzarekin…

Ez du ikusi nahi, eta horregatik erabiltzen du bere denbora terrazarako aulkiak bilatzen. Baina benetan bete nahiko lukeena ez da terraza, bere bizitza baizik. Ez diot ezer esan, badakit erantzungo didala alferrikakoa dela, behin hona helduta, bizitza aldatzea oso gauza potoloa dela

Kutsatzea

Konfinamendu honek aspaldi egin nahi nuen zerbait egiten hasteko aukera eman dit: liburuak ordenatu. Nola egin pentsatu dut lehenik eta behin: editorialaren arabera, alfabetikoki, hizkuntzaren arabera, generoaren arabera… Pentsatzen dudan bitartean, jolas bat hasi dut. Elkarrekin hitz egiteko moduan jartzen hasi naiz liburu bat bestearen alboan. Horrela, Martin Gaiteren “Nubosidad variable” jarri dut Carmen Laforeten “Nada”-ren alboan. Eta imajinatzen ditut elkarri kontatuz ez zutela emakume eta idazle izateko garairik onena aukeratu, gerraosteko garai batean bakarrik eta aitzindari sentitzea zer den. Ana María Matuteren “Olvidado Rey Gudú” bilatzen hasi naiz elkarrizketan sartzeko, Zoom-eko elkarrizketa batean jendea gehitzen den bezala.

Ondoren Alice Munroren “Demasiada felicidad” hartu dut eta Carson McCullersen “El aliento del cielo”- ren ondoan jarri dut. Asko izango dute elkarri esateko ipuinaren bi erreginek. Aski ondo eta sakonki ezagutzen dituzte biek gizakien alde ilun eta ezkutuenak. Dorothy Parkerren bila hasi naiz. Hemen da “Hona hemen gu biok”, Mirentxu Larrañagak itzulia. Ziur Parkerrek baduela irteera burutsu eta gaiztoren bat elkarrizketa oraindik gehiago pizteko. Barre egingo dute elkarrekin.

Bernardo Atxagaren “Etxeak eta hilobiak” Walt Whitmanen “Yo soy el poema de la tierra” eta Henry David Thoreauren “Walden”-ekin batera jarri dut. Naturaren bitartez gizakien arimaz hitz daitekeela berretsiko diote elkarri, agian; paisaia deskribatuz gizakiaren arima deskribatu daitekeela aldi berean.

Raymond Carver-en “Catedral” eta John Cheeverren “Cuentos” jarri ditut elkarrekin. Agian elkar ezagutu zuten garaia gogoratuko dute, hirurogeita hamarreko hamarkadan, Iowako Unibertsitatean idazketa masterra ematen biak. Orduan, Carverrek berak aitortu zuenez, “Edan besterik ez genuen egiten”. Topa egingo dute berriz.

Eta bat-batean zerbait bururatu zait. Zerbait aitor ezina. Inor begira ez dagoela aprobetxatuta, nire liburuak hartu ditut eta gehien miresten ditudan autoreen liburuen ondoan jartzen hasi naiz. Ea kontaktuarekin zerbait kutsatzen didaten.

Flâneur

Walter Benjamini esker bihurtu zen ospetsu flâneur delakoaren figura. Honek Charles Baudelaire poetarengatik hartu zuen. Badirudi, egun hauetan paseatzeko eta mundua behatzeko artea lantzen duen pertsonaia hori gure kale, plaza eta parkeetan berpiztu egin dela. Baudelaireren arabera, “Flâneur perfektuarentzat, behatzaile grinatsuarentzat, sekulako poza da mundua ikustea, munduaren erdian egotea, eta, hala ere, oharkabean pasatzea”. Haren ondoren, Walter Benjamin filosofoak pertsonaia honi buruz hausnartu zuen, beste ikuspegi bat emanez: kapitalismoari boikota egiteko bide gisa, hain zuzen ere, helbururik gabe, kontsumitu gabe, merkantzia izan gabe paseatzen duelako. 

Egun hauetan behin baino gehiagotan pentsatu dut egoera honek zenbat jende bultzatu duen aurretik egiten ez zuen jarduera bat egitera, hau da, paseatzera; eta paseatzeko ohitura zutenen artean ere egoera honek aldatu ote dien paseatzeko modua. Jakin nahiko nuke itxialdiaren ondoren eta orain bizi dugun erdi-askatasun egoera honetan, paseatzaileek sentsazio berriak izan dituzten, uneren batean begiak itxita gogoz hartu ote duten arnasa, sentitu ote duten hego haizearen laztana masailetan, eta ile artean; antzeman ote duten haizea zuhaitzen keinu okertuan edo soroetako itsas tankerako mugimenduan; erreparatu dieten hostoei, itzalei, distirei; entzun ote dituzten atentzioz txorien txioak, lagunduta paseatzen ari direnen marmarrak… Neure buruari galdetzen diot egun hauetan han eta hemen ikusten dugun ibiltariaren figurak ba ote duen flâneur haren antzik, zeinarentzat ibiltzea filosofia bat eta bizitza ulertzeko modu bat zen. Izan ere, flâneur delakoak ingurura begiratzen du, baina ez edozein modutan, aldi berean kanpora eta barrura begiratzen baitu, jakin badakielako bere subjektibotasuna inguruan duen guztiarekin dagoela harremanetan. Nire buruari galdetzen diot ea egun hauetan beste inor gehiagok egin duen bat honako ustearekin: alferrekoak izateak berak bihurtzen dituela gauza asko eder.

Gaixotasunak

Zenbat aldiz entzun dudan egun hauetan gero eta gutxiago falta zaigula etxetik irteteko eta maite dugun jendea besarkatzeko, musukatzeko, lagunekin elkartzeko, taberna batean elkarrekin zerbait hartzeko… Ez dakit beti gauzen atzealdea edo itzalgunea ikusteko dudan joeragatik ote den (birusak eragindako egoera honen ondorioz nigan areagotuz doan joera), baina egun hauetan pentsatu dut zenbat jende geratzen den errealitate horretatik kanpo, hain zuzen ere, kanpoan ez duelako nor besarkatu, musukatu edo norekin irten zerbait hartzera.
Jende asko bakarrik dago. Pertsona askok ez dute koadrila bat zeinekin irten, ez dute harreman sozialik ia, lankideekin duten harreman adeitsua edo igogailuan bizilagunekin duten berbaldietatik harago. Egun hauetan jende askok sentitu duen bakardadea urte osoan zehar sentitzen dute pertsona askok, etxean eta kalean, inolako birusen beharrik gabe. Iragarkietan eta albistegietan laster helduko diren besarkada eta muxuei buruz hitz egiten dutenean, konturatzen naiz askotan hitz egiten dugula pertsonei buruz denok berdinak bagina bezala edo egoera berdinean biziko bagina bezala, eta, ondorioz, “normaltzat” jotzen den eredu horretatik kanpo geratzen direnak arrotz sentitzen dira, baita gertatzen zaienaren errudun ere kasu askotan.
Birusak eragindako egoera honek gure gizartea biluztu du hein handi batean, baina baita gutariko bakoitza ere. Egun hauetan egiaztatzen ari gara, adibidez, zein den gure harremanen oinarrizko zirkulua, benetakoa, eta zein pertsonen falta sumatzen dugun gehien, zein pisu duten batzuek eta besteek gure bizitzan. Errebelatzailea izaten ari da, gure kontaktuak agenda batetik bestera pasatzen ditugunean bezala. Hor ikusten baitugu zein zenbaki pasatzen diren agenda berrira eta zeintzuk ez. Pandemia honen ondorioz agerian geratzen ari dira gizartearen gabezia asko, baina baita gutariko bakoitzaren gabeziak eta ahuluneak. Gure beste gaixotasunak.

Erlojua

Duela gutxi aitaren erlojua zena oparitu zidaten. Beti soinean ezagutu diogun erlojua da. Egongelako apal baten gainean daukat orain. Gure eguneroko bizitza behatzen du handik. Eta etxean hogeita lau orduak igaro behar ditugunetik, oraindik indartsuagoa egiten ari zait haren presentzia, eta ez bakarrik arrazoi sentimentalengandik, denboraren inguruko hausnarketa piztu didalako baizik.
Esan dezaket egun hauetan zeregin asko ditudala, baina hala ere, zereginak beste modu batera egiten hasi naiz. Arropa balkoian eskegitzea, adibidez. Beti korrika eta presaka egiten dudan zerbait, bat batean, nigan arrotza den halako kadentzia batekin egiten hasi naiz. Arropak eskegitzeari bere zeremoniatxoa eskaini nahiko banio bezala. Galtzerdiak eta kamisetak modu askotara eskegi daitezkela konturatuta bezala, ondo pentsatzen dut pieza bakoitza non jarri. Zein zeinen alboan, zein aurrean zein atzean. Kolore eta tamaina ezberdinetako piezekin artelan bat egiten nagoela sentitu dut uneren batean. Ezinezko eszena krisi honen aurreko nire bizitzan.
Aitaren erlojuak eta konfinamendu egoera honek halako tempo ezberdin bat ekarri dute etxera, aitak erloju hori soinean zeraman garaikoa, pentsatu dut. Eta gogoratu dut argazki zahar bat. Bertan nire aita agertzen da, hogei urte izango ditu, beste gazte batzuekin batera, Lekeitioko moilan eserita itsasoari begira, ezer berezirik egin gabe, begira besterik ez. Denborarekin adiskidetuta bezala.
Krisi honek gauza asko erakutsiko dizkigu eta lezio bat denborarena izango da. Denbora adiskide izatetik, arerio izatera pasatu den garai batean murgilduta bizi gara. Nolatan asmatu dugu denbora “galtzearen” ideia? Ematen al diogu geure buruari aspertzeko baimena? Ematen al diogu egiten dugun gauza bakoitzari merezi duen denbora? Zergatik ez eskaini gure ekintza arruntenei ere bere zeremoniatxoa?
Aitaren erlojuari begiratu diot berriz ere. Orratzak geldi, hamabiak eta bost minututan. Noiz gelditu zen denbora hura? Inoiz bueltatuko da? Utziko al diogu bueltatzen guzti hau bukatzen denean?

Epika

Emakumeei epika falta zaigu. Feminismoaren pentsalari eta erreferente diren Ana de Miguel eta Amelia Valcarcelen arteko elkarrizketa batean entzun nuen esaldia. Biek gogoratu zutenez, Historiak ez ditu jaso emakumeek gizarte honi egindako ekarpenak, ez dira agertu, eta agertu direnean zaintzaren esparru pribatuarekin harremanetan izan da edo gizonen desioaren objektu bezala. Epika gizonen balentriei lotua egon da beti, haien konkista eta aurkikuntzei.
Diputatuen Kongresuan ateratako argazki bati begira nago: Dagoeneko famatu egin den Valentina, Kongresuko langilea, oholtzara igota dago, “gauza garrantzitsuez” hitz egiten den leku horretara, eta maskara eta eskularruak jantzita, trapu batekin ari da mikrofonoa desinfektatzen. Eta iruditu zait une batez epika hor dagoela, argazki horretan, emakumea argiztatzen duen foku horretan. Emakume ikusezin bat, bat-batean, larrialdi egoera baten aurrean, argituta agertu da. Eta harekin batera, egunero bizitzari eusten badiote ere, gure gizartean ikusezin diren beste emakume asko agertu dira. Barruan eta kanpoan lan egiten duten emakumeak; sektore feminizatuetan eta ondorioz gaizki ordainduetan ari diren emakumeak: erizaintzako laguntzaileak, supermerkatuetako kutxazainak, zaintzaileak, sukaldariak, etxeko langileak… Lan ikusezin eta gutxietsien tradizioaren isla direnak. Prekarietatea eta balorazio ezaren isla.
Krisi honek aukera bat ematen digu gure bizitzek aurrera egiteko behar ditugun gauza garrantzitsuak zeintzuk diren argiago ikusteko. Agerian geratzen ari da ez garela pertsona autonomoak, baizik eta elkarren mendekoak erabat, elkarren zaintza gure bizitzaren bizkarrezurra dela eta arlo kolektiboa, publikoa, behar dugula zaintzaren eskaerari erantzuteko. Lan hori duina eta balioetsia izan behar dela eta ezin dela modu guztiz desorekatuan emakumeen gain jarri.
Epika bat behar dugu. Txaloak behar ditugu emakumeentzat balkoietatik eta hemiziklotik. Baina batez ere lan duinak, baloratuak, ondo ordainduak eta ondo banatuak behar ditugu.

Taldea

Literaturan, sortzen ari garen pertsonaia ondo ezagutzeko modu eraginkor bat izaten da pertsonaia hori muturreko egoera batera eramatea. Egoera horren aurrean pertsonaiak duen erreakzioaren bitartez ikusiko dugu benetan nolakoa den. Fikziozko pertsonaiak ez ezik, guk guztiok egoera zailenetan erakusten dugu nolakoak garen. Une horietan hartzen ditugun erabakiek erretratatu egiten gaituzte.

Koronabirusaren krisia dela eta egunotan supermerkatuetan modu konpultsiboan erosten aritu den jendearen argazkiak ez digu leku onenean jartzen. Esnearen, haragiaren (komuneko paperaren?) apalak husten aritu den jendeak alarma soziala eragiteaz gain, gizarte indibidualista baten argazkia erakutsi digu, kontzientzia sozialik gabeko gizarte batena. Eta honelakoetan konturatzen gara zein garrantzitsua den gizarte batean kontzientzia soziala hedatzea, jendeak ulertzea elkarrekin zerbait osatzen dugun pertsona-taldea garela, espazio komun bat partekatzen duen pertsona-taldea, eta krisi hau bezalako erronka baten aurrean denok bat eginda erantzun beharra dugula.

Herri honetan auzolanaren kulturak luzaroan eta esparru askotan funtzionatu du, eta horrek bere isla izan du adibidez gure gizarteko elkarte-sarean, herrigintzan, kooperatibismoan, elkartasunean, euskararen aldeko ekitaldietan eta egitasmoetan, ikastolen mugimenduetan, bolondres eta boluntarioen kopuruan…

Hala ere, sistema kapitalista batean murgilduta bizi gara, zeinean interes indibiduala nagusitzen den. Eta sistema hau bizikidetzarako hain garrantzitsua den kontzientzia sozial hori desaktibatzeko tresna eraginkorra da, kontzientzia konpetentzia bihurtuz. Koronabirusak ez du bakarrik gure osasun-sistemaren, gure gorputzen edo gure erakundeen osasuna neurtzen. Krisi bati elkarrekin eta bat eginik erantzuteko dugun gaitasuna ere neurtzen du. Termometro honek gure kontzientzia sozialaren maila erakutsiko digu. Eta hain justu partiduak bertan behera uzten ari diren garai honetan, heldu da unea inoiz baino ozenago oihukatzeko: animo ekipo!

Txertoa

Be a lady, they said du izenburua. Sareetan dabilen bideo bat da. Bertan iragarkietan, aldizkarietan eta telebistan egunero agertzen diren emakumeen irudi ugari erakusten zaizkigu, eta, aldi berean, emakumeok gure bizitzan zehar esponja gisa xurgatzen ditugun zenbait agindu zerrendatzen dira; askotan kontraesankorrak diren aginduak, adibidez, aldi berean sexyak eta mojak izatea, zikinak eta garbiak… Cynthia Nixon aktoreak mezu hauetako batzuk zerrendatzen ditu bideoan: zure gona oso motz dago, zure gona oso luzea da, ez erakutsi hainbeste, estali zaitez, jarri sexy, jarri hot, ez izan hain probokatzailea, eskatzen ari zara eta, izan zaitez garbia, izan zaitez sexuala, izan esperimentatua, izan errugabea, izan zikina, ez izan hain lizuna… Argalegi zaude, lodiegi, egin dieta…

Bideoa ikusten ari naizen bitartean alboan dut nire alaba. Oraindik ez ditu hamar urte bete baina bera ere ez dago bonbardaketatik libre. Youtuben ikusten dituen bideoetako protagonisten keinu sexyak imitatzen ikusten dut batzuetan, dantzan ari den bitartean zilborra erakusteko elastikoa igotzen edo tutorial batean azazkalak edo begiak margotzen ikasten, erakargarri egoteko. Ikusten dut neska hipersexualizatuen irudiak ikusten eta gero bere tripari begiratzen, eta esaten lodi dagoela eta agian dieta egin behar duela, eta pentsatzen dut jada bidean dagoela, bideoan aipatzen diren mezu horiek guztiak xurgatzeko prestatzen ari dela: bere gorputza kanonari jarraituz moldatzeko prest, sexy erakusteko, hot erakusteko, dieta egiteko, bere gorputzeko bazter guztiak depilatzeko…

Eta ezetz esan nahi diot, bere tripa ederra dela, ez duela inoren gozamenerako objektu bihurtu behar, baina sentitzen dut nire hitzak ez direla nahikoa korrontea gelditzeko. Ez daukat maskararik birus hau gelditzeko. Edo agian bai. Nire albora deitu dut eta elkarrekin ikusten hasi gara bideoa emakumeen irudi haiei buruz hitz egiten dugun bitartean. Lehenbailehen jarri behar diot txertoa. Lehenbailehen jarri behar dugu guztiok txertoa

Jabe

Banku batean eserita dauden neska batzuen aurretik pasatu da. Metro gutxira, mutilak daude, beste banku batean. Barreak, banku batetik besterako begiradak eta mugikorrak nagusi. Isabelek pentsatu du bere garaian ez zegoela mugikorrik, baina moldatzen zirela ahal zuten moduan interesatzen zitzaienekin komunikatzeko. Garai hartan gustuko zuen mutilaren aurretik pasatu behar zuen une izugarri hura gogoratu du. Eta nola bere ibilera, bat-batean, ortopedikoa bihurtzen zen, oinez ibiltzea ahaztu izan balitzaio bezala: zein doa orain eskuineko oina ala ezkerrekoa?
Gaur egun ere antzeko zerbait gertatzen zaio interesatzen, gustatzen edo axola zaion jendearekin. Bere buruaren jabe ez balitz bezala sentitzen da haien aurrean. Haiengan duen interesak naturaltasunez jokatzea eragotziko balio bezala. Eta aldi berean, erabat arrazionala izatea lortuko ez balu bezala, eta bere sentimenduak erabat kontrolatuko ez balitu bezala. Hori gertatu behar zait ba hain justu gustatzen zaidan jendearekin? Zergatik ezin naiz izan axola ez didan jendearekin bezain arrazionala eta lasaia? Isabeli amorru handia ematen dio, eta pentsatu du urte asko pasatu diren arren, nerabe zenean egiten zuen gauza bera egiten jarraitzen duela. Ortopediko bihurtzen da. Bere buruaren kontrola galtzen du.
Pentsamendu hori buruan duela, Isabelek gogora ekarri du bere bizitzako uneren batean antzeko ideia bat azaltzen zuen Alejandra Pizarniken zerbait irakurri zuela, ez du gogoratzen poema bat edo aipu bat zen. Eta bila hasi da. Eta bai, aurkitu du, bere koadernoetako batean. Bere bizitzako uneren batean Pizarniken hitz hauek kopiatu zituen bertan: “Zein erraza den lasai eta objektibo izatea interesatzen ez zaizkidan pertsonekin, haien maitasun edo adiskidetasuna behar ez dudan pertsonekin. Barea naiz orduan, zuhurra, neure buruaren jabe perfektua. Baina interesatzen zaizkidan izaki apurrekin… Hor dago kontu honen absurdua: konbultsio bat naiz “.
Haren hitzek beste behin baieztatu diote literaturak neurri handi batean funtzio hori betetzen duela: beste norbaitek gure pentsamenduei hitzak jartzearena, alegia.