Asmakizunak

Oraindik urtearen errepasoa ixteko goiz dela onartu arren, Alaznek esan dit berak 2019a gogoratuko duela poz handia eman dioten bi aurkikuntzengatik. Irribarrez esan dit. Batek, antza, adimenarekin, buruarekin, du zerikusia; eta besteak gorputzarekin.
Lehena Itzultzaile Automatiko Neuronala da, berriki aurkeztu dena. Inteligentzia Artifizialetik abiatuta sortutako itzultzailea da, eta urteetan bildutako itzulpen memoriei esker, kalitate handiko emaitzak eskaintzenditu. Euforiaz kontatu didanez, gaztelaniazko paragrafo bat sartu eta euskarara ia perfektua itzultzen zuela egiaztatu zuen egunean, ordenagailuko pantailari musuak ematen hasi zen. Zenbat denbora eta ahalegin aurreztuko zion asmakizun horrek.
Eta beste aurkikuntzari dagokionez… Alaznek barre egin du. Eta nik ere bai, badakidalako zer esango didan. Hitz egingo dit azkenaldian ezagutzen ditudan emakume askok aipatzen didaten aparatu famatuaz. Bai, hala da, Alaznek ere, beste hainbat emakumek bezala, klitori xurgatzaile ospetsua deskubritu du. “Baina nik ez dut erosi txinatar hori, suediarra baizik, askoz hobea dena, alde izugarria dago…”, esan dit belarrira. Eta barre egin dugu. Hogei urte genituenean bezala egin dugu barre.
Pozten nau laguna horrela ikusteak. Eta haren poztasunean pentsatu dut, merezia, baina baita besteentzat zerbait asmatzen duten pertsonek sentitu behar duten poztasunean ere. Orduak pasatzen dituzte diseinatzen, probatzen, eraikitzen, ikasten, asmatzen eta huts egiten, proiektu bat, asmakizun bat, norbaiti alaitasunen bat eman diezaiokeen sorkuntza berri bat aurrera ateratzeko.
“Zientziak aurrera egiten du. Gora zientzia!”, bota du Alaznek, barrezka oraindik, alde egin aurretik. Eta pentsatu dut: hara, itzultzaile neuronalak benetan poztu du nire laguna. Probatu egin beharko dut ba

Runner

Ez dut zure kexa ulertzen ba, esan dizu amak telefonoz. Sekulako zortea duzue oraingo bikoteekin: ez dute edaten, ez dute erretzen eta gainera kirola egiten dute… Ez gure garaiko senarrak bezala, edan, erre eta egunero txikiteotik berandu heltzen ziren haiek… Amak ez dizu kexa onartu zure senarra gaur ere korrika egitera irten dela eta nazkatuta zaudela esan diozunean. Triatloiaren kontuarekin hasi zenetik arratsaldero irteten da, justu zu bikiak bainatzen hasten zarenean, afaria egiteko dagoenean, hurrengo eguneko gauzak prestatzeko…

Gaur ere han irten da, bere runner zapatilla berriekin eta eskumuturrean  tamainagatik paretako erloju baten antza duenarekin. Baina handia izan behar derrigorrez hainbeste gauza baditu: GPSa, pulsometroa, ibilbideak diseinatzeko mapak, bluetooth aurikular inalanbrikoak, altimetro barometrikoa… Erosi zuenean emozionatuta irakurri zizkizun prestazio guzti horiek.

Eta gaur, ontzi-garbigailutik plater garbiak ateratzen dituzun bitartean, pentsatu duzu agian ez duzula kexatzeko eskubiderik, zure senarrak kirola egiten duela, besterik ez, eta hori ona dela, eta gizartean ondo ikusia dagoela gainera. Baina zazpi t’erdietatik hamarretara desagertzen da etxetik, etxeak eta umeek lan gehien eskatzen dizuten ordutegian. Eta konturatu zara zure aitaren txikiteoaren ordutegia ere horixe bera zela. Ordu horietan bera ere ez zen sekula etxean izaten.

Dena jaso eta umeak lokartzea lortu duzunean, zure senarra agertu da, ile bustia eta dutxako xaboiaren usainarekin. Lur jota nago, esan diozu, eta logelara joan zara. Ohean eserita pentsatu duzu zorionez gauzak asko aldatu badira ere, eta gizon asko etxe barruan duten erantzukizuna berea egiten hasi badira ere, oraindik zure aitaren garaiko gizon horietako asko geratzen direla. Txikitero berriak dira, pentsatu duzu. Diferentzia bakarra lehen gibela izorratzeko arriskua zutela, eta orain oin-zolako faszitisa  eta tendinitisa sufritzekoa.

Harrizko bihotza

Harrizko bihotza izatea desiratu duzu hainbat aldiz. Blindatutako bihotz bat. Baina zure bihotzaren taupadek zure gorputzeko atal guztiak urratzen dituzte. Zure bihotza akordeoi baten antzera estutu eta zabaltzen da. Zurea bihotz sentikorra da: zoriontasuna ukitzen duenean luma airean bezala egiten du hegan; gaizki tratatua denean edo norbaitengatik sufritzen duenean orratzen ziztadek zauritzen dute.

Beti pentsatu duzu desabantaila dela. Errazago bizi daitekeela harrizko bihotz batekin, beti erritmo berean taupada egiten duen eta gehiegi sentitzen ez duen bihotz batekin. Mundua halakoentzat pentsatua dagoela pentsatu duzu, paparraren azpian harkaitz bat ezkutatzen dutenentzat: eskrupulu faltak botere gorenera heltzen laguntzen die kasu askotan, sentsibilitate falta dutenez amodioak ez die sufrimendurik eragiten, zalantzarik eta alhaldurarik ez dutenez, euren buruaren balorazio ona egiten dute beti. 

Baina gaur iritziz aldatzen hasi zara, Antonio Gamoneda poeta handiari egindako elkarrizketa bat irakurri duzunean. Gamonedak dio batzuek poesia Estatuko Buletin Ofiziala balitz bezala ulertu nahi dutela eta hori ezinezkoa dela. Ezin dela modu logiko eta lineal batean ulertzen saiatu, poesia fruitu baten modukoa baita, zentzumenekin dastatu behar dela, gero zer den ulertzen saiatzeko. Hori irakurtzean pentsatu duzu bizitza ere zaila dela modu logiko batean ulertzen, bizitza dastatu eta sentitu daitekeela soilik. Eta harrizko bihotzek hain desgaitasun sentimental handia dute ez dute inoiz deskubrituko hasperen nostalgiko baten azpian ezkutatzen den edertasuna, edo emozioak etendako ahots baten atzean ezkutatzen den egia, edo bi begirada gurutzatzen direnean sortu daitekeen sua, edo elkarbanatutako irribarre batek gordetzen duen bakea. Harrizko bihotzentzat bizitza errazagoa izango da agian, gutxiago sufriutuko dute, baina bizitza bera dastatu gabe joango dira mundu honetatik. Hau da, ezertxo ere ulertu gabe.

Korapiloak

Arrantzale familia batean jaioa, nire lagunak bazekien itsas korapiloak egiten. Artea zela esaten zuen, eta benetan, korapilo mota ezberdinen izenak ematen hasi eta berehala hala iruditu zitzaidan. Hainbat aipatu zizkidan: korapilo laua, Frantzizkanoa, zortziko korapiloa… Mundu berri bat deskubritzea modukorik ez dago konturatzeko zenbat mundu geratzen zaizkigun ezagutzeko. Egun batean esan zidan pertsonen arteko harremanak korapiloak bezalakoak direla. Bi alderen arteko lehen kontaktu batekin hasten dira, elkar ukitzen duten bi soken antzera, eta poliki-poliki, eguneroko harremanaren bitartez elkar hobeto ezagutzen hasten direnean, sokak nahaspilatzen hasten dira, leunki, ilean jarritako begizta bat lotzen den moduan: orduan bata bestearen ahotsa ezagutzen hasten da eta badaki tonu bakoitzaren azpian zer ezkutatzen den, adibidez. Aurrerago, bi pertsonen arteko kontaktua areagotuz doan heinean, sokak hasten dira marrazki berriak osatzen: hobeto ezagutzen dugu pertsona hori, badakigu zelan erreakzionatuko duen egoera ezberdinetan, badakigu biontzat berezia den hitz horrek barregura eragingo diola, adibidez… Hau esatean, nire laguna isilik geratu zen segundo batzuk eta txistua irentsi zuen. Ondoren esan zuen une bat heltzen dela zeinean korapiloa hainbeste estutu den, ezinezkoa dela askatzea, ez behintzat eskuekin. Eta une hori zoragarria eta aldi berean izutzeko modukoa zela esan zidan begietara begira. Zoragarria, korapilo horretatik sortzen den energiagatik, eta hain gertu egonda, halako espazio itxian, pertsonek euren barruan duten onena ateratzeko kapaz direlako; baina izutzeko modukoa aldi berean, ohartzen zarelako korapilo hori egun batean askatzen bada, artazi batzuen ebaki garbi baten bitartez egin beharko dela, eta horrela korapiloa desagertuko da, bai, baina txirikordaren zati bat ere. Gure arimaren zati bat, erantsi zuen. Eta hau esatean isilik geratu zen, infinitura begira, txistua irentsiz etengabe.

Bizarra

Min ematen dit zure bizarrak! esan dio ilobak, berarengandik urrunduz, masailean muxu bat eman nahi izan dionean. Bizarra moztu ondorengo egunean beti izaten du aurpegia lixa bezain latza. Berak barre egin du, eta esan dio, baietz, noski, bera bezalako piratek itsas trikuek bezalako bizar gogorra izaten dutela -jo, jo, jo-. Baina, barre egin badu ere, sakonean, penaz geratu da ilobari muxu bat eman ezinagatik, eta onartu nahi ez badu ere, mina eman dio ilobaren errefusak.

Hala ere, eskua kokotsetik pasatu ondoren normala iruditu zaio ilobak muxurik eman nahi ez izatea. Itsas kabra bati muxu ematea bezala litzateke. Eta pentsatu du bere ilobak bakarrik ez, beste pertsona askok ere horrela ikusiko dutela: muxuak emateko balio ez duen gizon bat bezala, bere masaila beste baten masailarekin laztantzeko balio ez duen gizon bat bezala. Bizar gogor horrekin inork ez du irudikatuko gizon xamur, leun, edo askotan sentitu den bezala, gizon ahul eta hauskor bat bezala.

Ez dakite bizar gogor horren azpian azal leun eta sentikor bat ezkutatzen dela, bizarra mozten duen bakoitzean sufritzen duen azal bat, askotan zauritzen dena; bizar-xafla pasatzen duenean kexaka hasten den azal bat, laztan eta maitasun gose dena.

Ilobak min ematen diola esan dio eta berarengandik urrundu da. Ez da kontu berria. Bizitzan maite izan dituen emakume asko ere berarengandik urrundu dira, ez bizar gogorra duelako, baina bai ez delako gai izan haiei erakusteko bere azal bigun eta leuna, bere alde hauskorra, bere bihotz biluzia. Beti sentitu du mundu guztiaren aurrean gogor agertzearen beharra, indartsu, ausart… Txikitatik erakutsi diote hala dagokiola. Bera bezalako piratek bizar gogorra dutelako (jo, jo, jo) eta txistuarekin batera egunero irentsi behar dituztelako itsas-trikuak, saburdinak, itsas kabrak. Halakoak jango balitu bezala sentitzen du min saman erakutsi ezin duen samurtasuna irentsi behar izaten duenean. 

Denbora

Denbora baino ez gara, esan dit, begietara begira. Eta haren begiradaren sakontasunak zauria eragin dit sabelean. Nire lagunak berrogeita hamazortzi urte bete ditu eta elkarrekin kafe bat hartzen ari garela bere ezinegona aitortu dit, denborak atzamarren artetik ihes egiten diola sentitzen duelako. Eta, urduri, kafeari kosmosa balitz bezala bueltak ematen dizkion bitartean, bere begi handi eta sakonetan iruditu zait gizateria osoaren historia islatzen dela, eta bat batean, han ikusi ditut hainbat gizon eta emakume jaiotzen eta hiltzen, elkar maitatzen eta gorrotatzen, barreak eta negarrak, zeruan abiaduran doazen hodeiak, orain hostotsu eta orain biluzik dauden arbolak…bizitza osoa nire aurrean igarotzen begirada baten barruan.

Bere gorputzaz hitz egin dit, denborak utzi dizkion arrastoei buruz, eta aitortu dit, banatu zenetik hainbeste urte igaro ondoren, batzuetan izaten duela harreman berri bat hasteko tentazioa, laneko gizon bat gustatzen zaiola, baina ez dela ausartzen bere gorputz biluzia inori erakusten. Nork desiratuko du halako gorputz bat, tentsiorik gabekoa, behin arropa kenduta molderik gabeko masa baten moduan zabaltzen dena.

Hitz egiten didan bitartean, mahai gainean dagoen egunkariko azalean ingurugiroari buruzko txosten baten berri ematen dutela ikusi dut. Egungo garapen ereduak eta planetaren biziraupenak talka egiten dute. Hala jarraituz gero, munduak, nire lagunak bezala, iraungitze data duela pentsatu dut. Eta burura etorri zait Thoreauren esaldi bat: “Eutsi denborari. Jarraitu itzazue unibertsoaren orduak, ez trenenak”. Orduan lagunari galdetu diot ea zergatik ez dituen erlojuak ahazten eta ez dion eusten denborari gustatzen zaion lankide horren inguruan. Zergatik ez den saiatzen desio hori dastatzen, bizirik dagoen desio bat, bere gorputzak ere bizirik dagoen seinale. Orduan lagunak begi-bazterretik begiratu dit, konplizitatez, eta bat batean, bere begiradaren distiran ozeano baten indarra sentitu dut, dena bits zuriz estaltzen duen olatu handi bat… Bat batean, haren begiradan munduaren salbazioa ikusi dut.

Lerro zuzena

Gizarteko beste eremu batzuetan ere gertatzen da. Sistemaren erroa kritikatu beharrean, arazoaren tripetara joan beharrean, sistemaren katebegi ahulenari erasotzen zaio. Kulturaren munduan ere bai. Sortzaileek bizi duten egoera prekario eta ezegonkorra ahaztuta bezala erasotzen zaie sortzaileei makroebento globalizatzaile batean parte hartzeagatik, edo sari instituzional bat jasotzeagatik, edo euren liburua argitaletxe mainstreaming batean argitaratzeagatik.
Eredu izan beharko liratekeela argudiatzen dute batzuek, eta ondo iruditzen zait gure sortzaileak ideia, jarrera edo balio batzuen eredu izatea, noski baietz, baina arazoari ahulune eta ertz asko ikusten dizkiot, eta iruditzen zait hemen eredu izatearen exijentziaren maila ez dela berdina kultur sortzaileentzat edo gizarteko beste eremutako ordezkarientzat.
Erraza da Berri txarrak taldea kritikatzea MTVren ikuskizunean jotzeagatik, eta zilegi iruditzen zait halako ekitaldi baten kontra egotea, bereziki gure kulturaren beharrak ikusita eta ze kultur eredu bultzatu nahi dugun egin beharreko hausnarketa delako, baina kritika horien gezi guztiak hain justu sortzaileei gupida gabe zuzentzea ez zait onargarria iruditzen. Eta errepikatzen dut, bereziki sortzaileek bizi duten egoera ikusita.
Hemen ez dago arazorik gure tabernetan Coca cola “inperialista” saltzeko, ez dago arazorik umeen esplotazioari esker merke ateratzen zaizkigun arropak erosteko, ez dago arazorik makroebentoetara joateko (beti ere gure talde batek jotzen ez badu), edo soldata baten truke multinazional baten bulego, sukalde edo dendan lan egiteko. Baina hemen erraz aurkitu dezakezu erdal kultura soilik kontsumitzen duen bat euskal sortzaile bat kritikatzen bere azken liburua gazteleraz argitaratu duelako, adibidez.
Altza dezala eskua kontraesanen batean bizi ez dena. Ruperrek dioen bezala, oso zaila da lerro zuzena marraztea superfizie irregularrean. Agian lerroari begiratu beharrean, atentzioa gure gizarte irregular honetan jarri beharko genuke. Arazoaren tripetan. Eta bitartean, ba ze esango dizuet, zaindu maite duzun hori.